Tarih 10 & 11 - Tam Kapsamlı Modül

Türk Tarihi ve
Osmanlı İmparatorluğu

"Tarihini bilmeyen milletler, yok olmaya mahkumdur."

Selçuklu Osmanlı (1299-1922) I. Dünya Savaşı 100 Soruluk Test

Anadolu'ya Türk Göçleri

Göçlerin Nedenleri

  • Coğrafi Konum: İpek Yolu üzerinde olması, Asya-Avrupa köprüsü.
  • İklim ve Toprak: Tarım ve hayvancılığa elverişli verimli araziler.
  • Siyasi Boşluk: Bizans'ın taht kavgaları ve halka zulmetmesi.
  • Gaza Anlayışı: İslamiyeti yayma düşüncesi.
Kritik Savaşlar:
1048 Pasinler Bizans ile ilk ciddi savaş (Keşif).
1071 Malazgirt Anadolu'nun kapıları Türklere açıldı (Yurt Kurma).

İlk Türk Beylikleri (1. Dönem)

Malazgirt sonrası "Kılıç Hakkı" olarak kuruldular.

Saltuklar: Erzurum (İlk kurulan). Eser: Üç Kümbetler.
Danişmentliler: Sivas/Tokat (En güçlüsü). Eser: Yağıbasan Medresesi (Anadolu'da ilk).
Mengücekler: Erzincan. Eser: Divriği Ulu Camii (UNESCO).
Artuklar: Mardin. Eser: Malabadi Köprüsü (Dünyanın en geniş taş kemeri).
Çaka Beyliği: İzmir. (İlk Türk Denizcisi).

Türkiye Selçuklu Devleti (1077-1308)

Kuruluş (1077)

Kutalmışoğlu Süleyman Şah tarafından İznik'te kuruldu. I. Haçlı Seferi sonrası başkent Konya'ya taşındı.

Miryokefalon Savaşı (1176)

II. Kılıçarslan vs. Bizans. Sonuç: Anadolu kesin olarak Türk yurdu oldu (Yurt Tutan Savaş). Bizans savunmaya çekildi.

Yassıçemen Savaşı (1230)

Alaaddin Keykubat vs. Harzemşahlar. Harzemşahlar yıkıldı. Olumsuz Sonuç: Tampon bölge kalktı, Moğollarla sınır olundu.

Kösedağ Savaşı (1243)

İlhanlılar (Moğol) vs. Selçuklu. Sonuç: Selçuklu yıkılış sürecine girdi. Anadolu Türk siyasi birliği bozuldu. İkinci Beylikler Dönemi başladı.

Ahilik Teşkilatı

Ahi Evran tarafından kurulan esnaf ve zanaatkar birliği. Hem ekonomik hem ahlaki eğitim verir.

  • Narh Sistemi: Fiyat belirleme.
  • Kalite Kontrol: Hileli mal satan cezalandırılır (Pabucu dama atılmak).
  • Eğitim: Yamak-Çırak-Kalfa-Usta hiyerarşisi.
  • Gedik: Dükkan açma belgesi/izni.

Kuruluş Dönemi (1299-1453)

Temel Politikalar

1. İskan Siyaseti: Fethedilen Rumeli topraklarına Anadolu'dan Türkmenlerin yerleştirilmesi. Amaç: Bölgeyi Türkleştirmek ve kalıcı olmak.

2. İstimalet Politikası: Hoşgörü politikası. Halka din ve vicdan özgürlüğü tanıyerek gönüllerini kazanmak.

3. Gaza ve Cihat: İslam uğruna savaşmak.

Orhan Bey

  • Bursa alındı ve başkent oldu.
  • Palekanon (Maltepe) Savaşı: Bizans ordusu ilk kez yenildi. İznik alındı.
  • Karesioğulları: Alınan ilk beylik. Donanma temeli atıldı. ATSB (Anadolu Türk Siyasi Birliği) için ilk adım.
  • Çimpe Kalesi: Rumeli'deki ilk toprak parçası (Hediye olarak alındı).
  • İlk Divan, İlk Medrese (İznik), İlk Düzenli Ordu (Yaya ve Müsellem).

I. Murat (Hüdavendigar)

  • Sazlıdere Savaşı: Edirne alındı (Başkent).
  • Sırpsındığı: İlk Osmanlı-Haçlı savaşı (Zafer).
  • I. Kosova: Büyük Haçlı ordusu yenildi. İlk kez top kullanıldı. I. Murat savaş alanında şehit düştü.
  • Sistem: Yeniçeri Ocağı ve Tımar Sistemi kuruldu. "Ülke padişah ve oğullarınındır."

Fetret ve Toparlanma

Yıldırım Bayezid (I. Bayezid)

Niğbolu Savaşı (1396): Haçlılara karşı büyük zafer. Halife "Sultan-ı İklim-i Rum" unvanı verdi. Anadolu Hisarı yapıldı.

ANKARA SAVAŞI (1402): Timur vs. Yıldırım. Osmanlı yenildi.
Sonuçlar: 11 yıl süren Fetret Devri başladı. Anadolu birliği bozuldu. İstanbul'un fethi 50 yıl gecikti.

I. Mehmet (Çelebi)

Fetret Devri'ne son verdiği için devletin "İkinci Kurucusu" sayılır. İlk deniz savaşı (Venedik - başarısız).

II. Murat

Varna & II. Kosova: Haçlılar tekrar yenildi. II. Kosova ile Balkanlar kesin Türk yurdu oldu. Avrupalıların Türkleri atma ümidi bitti.

Yükselme Dönemi (1453-1579)

Devletin imparatorluğa dönüştüğü, üç kıtaya yayıldığı en parlak dönem.

F

II. Mehmet (Fatih) (1451-1481)

Eğitimi: Akşemsettin, Molla Gürani. (Avni mahlası).

  • İstanbul'un Fethi (1453):
    • Hazırlıklar: Rumeli Hisarı (Boğazkesen), Şahi topları, 400 parçalık donanma.
    • Sonuçlar: Ortaçağ kapandı, Yeniçağ başladı. Derebeylik (Feodalite) yıkıldı (Toplar sayesinde).
  • Balkanlar: Sırbistan, Mora, Eflak-Boğdan, Bosna-Hersek, Arnavutluk alındı.
  • Denizler: Ege Adaları, Kırım (Karadeniz Türk Gölü oldu - İpek Yolu kontrolü), Otranto (İtalya).
  • Anadolu: Amasra (Ceneviz), Sinop (Candaroğulları), Trabzon (Rum İmp. son verildi), Otlukbeli Savaşı (Akkoyunlu Uzun Hasan yenildi).
  • Teşkilat: Topkapı Sarayı, Sahn-ı Seman Medreseleri, Kanunname-i Ali Osman (Kardeş katli yasallaştı - Merkezi otorite için), Cülus bahşişi yasallaştı.
B

II. Bayezid (1481-1512)

"Yükselme İçinde Duraklama": Cem Sultan Olayı nedeniyle fetihler durdu. Cem Sultan, Memlukler, Rodos Şövalyeleri ve Papa'ya sığındı (İç sorun dış sorun oldu).

  • Gelişmeler: Kili ve Akkerman kaleleri alındı (Lehistan ile sınır). Karamanoğulları'na kesin son verildi.
  • İspanya: Beni Ahmer Devleti yıkılınca Yahudiler ve Müslümanlar kurtarıldı.
  • Şahkulu İsyanı: Safevi kışkırtmasıyla çıkan Şii isyanı.
Y

I. Selim (Yavuz) (1512-1520)

Babasını tahttan indiren ilk padişah. 8 yıla 80 yıllık iş sığdırdı.

  • Çaldıran Savaşı (1514): Safevi (Şah İsmail) yenildi. Doğu Anadolu güvenliği sağlandı.
  • Turnadağ Savaşı (1515): Dulkadiroğulları alındı. Anadolu Türk siyasi birliği kesin olarak sağlandı.
  • Mısır Seferi (1516-17): Mercidabık ve Ridaniye savaşları. Memlukler yıkıldı.
    • Sonuçlar: Halifelik Osmanlı'ya geçti (Teokratik yapı güçlendi). Baharat Yolu kontrolü sağlandı. Kutsal Emanetler İstanbul'a geldi. Hazine doldu.
K

I. Süleyman (Kanuni) (1520-1566)

En uzun süre tahta kalan padişah (46 yıl). "Muhibbi".

  • Batı: Belgrad alındı. Mohaç Savaşı (1526 - Macaristan 2 saatte yıkıldı). I. Viyana Kuşatması (Başarısız). İstanbul Antlaşması (1533 - Avusturya Arşidükü Sadrazama denk sayıldı -> Siyasi üstünlük).
  • Denizler: Rodos alındı. Preveze Deniz Savaşı (1538 - Barbaros, Akdeniz Türk Gölü oldu). Cerbe Zaferi. Hint Deniz Seferleri (Başarısız).
  • Doğu: Amasya Antlaşması (1555 - İran ile ilk antlaşma).
  • Kapitülasyonlar: Fransa'ya verildi. Amaç: Hristiyan birliğini bölmek ve Akdeniz ticaretini canlandırmak.

Sokullu Mehmet Paşa Dönemi (1564-1579)

Kanuni, II. Selim ve III. Murat dönemlerinde sadrazamlık yaptı. Yükselme'nin sonu.

  • Kıbrıs'ın Fethi (1571): Venedik'ten alındı (Lala Mustafa Paşa). Doğu Akdeniz güvenliği sağlandı.
  • İnebahtı Deniz Savaşı (1571): Kıbrıs'a tepki olarak Haçlılar Osmanlı donanmasını yaktı (İlk büyük deniz yenilgisi).
  • Tunus'un Fethi (1574): İspanyollardan alındı.
  • Fas'ın Himayesi: Vadiü's Seyl savaşı ile Portekiz yenildi. Sınırlar Atlas Okyanusu'na ulaştı.
Kanal Projeleri:
  • Don-Volga: Karadeniz ve Hazar'ı birleştirmek. Rusların güneye inmesini engellemek, Orta Asya Türkleri ile birleşmek. (Başarısız).
  • Süveyş: Akdeniz ve Kızıldeniz'i birleştirmek. Baharat yolunu canlandırmak. (Başarısız).

Arayış Yılları (1579-1699)

İç isyanlar, uzun süren savaşlar ve toprak kayıplarının başladığı dönem. Islahatlar kişilere bağlı kaldı, şiddet ve baskı yoluyla yapıldı.

Diplomatik İlişkiler

  • Ferhat Paşa (1590): İran ile. Doğu'da en geniş sınırlar.
  • Zitvatoruk (1606): Avusturya ile. Avusturya Arşidükü Osmanlı Padişahına denk sayıldı. Orta Avrupa siyasi üstünlüğü kaybedildi.
  • Kasr-ı Şirin (1639): İran ile. Bugünkü Türkiye-İran sınırı (Zağros dağları).
  • Bucaş (1672): Lehistan ile. Batı'da toprak kazanılan son antlaşma. Batı'da en geniş sınırlar.
  • Bahçesaray Antlaşması (1681): Rusya ile yapılan ilk antlaşma (Çehrin).
  • Karlofça Antlaşması (1699):
    II. Viyana Kuşatması bozgunu ve 16 yıl süren Kutsal İttifak Savaşları sonrası.
    Batı'da ilk kez büyük toprak kaybedildi. Gerileme dönemi başladı.

İç Sorunlar ve Islahatlar

Yeniçeri (İstanbul) İsyanları

Nedenler: Ulufe'nin geç ödenmesi, ayarı düşük akçe (kırpık para), cülus bahşişi isteği, "Ocak devlet içindir" anlayışının "Devlet ocak içindir"e dönmesi.

Sonuçlar: Genç Osman (II. Osman) Yedikule zindanlarında öldürüldü. Vaka-i Vakvakiye (Çınar Vakası) ile 30 devlet adamı çınar ağacına asıldı.

Celali (Anadolu) İsyanları

Nedenler: Ekonominin bozulması, ağır vergiler, iltizam sisteminin yaygınlaşması, tımarın bozulması, rüşvet ve adaletsizlik.

Sonuçlar: Büyük Kaçgun (Köyden kente göç), tarımsal üretim düştü, güvenlik kalmadı.

Ekber ve Erşed Sistemi: I. Ahmet getirdi. Hanedanın "en yaşlı ve akıllı" üyesi tahta geçer. Veraset sistemi son halini aldı. Sancağa çıkma kalktı, "Kafes Usulü" geldi (Tecrübesiz padişahlar, akıl sağlığı sorunları).
17. YY Islahatçıları (Şifre: TOKMAK):
Tarhuncu Ahmet (İlk denk bütçe)
Osman (II. - Genç Osman, Saray dışı evlilik)
Kuyucu Murat (İsyanları şiddetle bastırdı)
Murat (IV. - İçki/tütün yasağı, Bağdat Fatihi, Koçi Bey Risalesi)
Ahmet (I. - Ekber ve Erşed)
Köprülüler (Duraklama içinde yükselme yaşattılar).

Değişim ve Diplomasi (1700-1792)

Avrupa'nın üstünlüğü kabul edildi. Batı tarzı ilk teknik ıslahatlar yapıldı. Kaybedilen toprakları geri alma ümidi önce yeşerdi (Prut), sonra tükendi (Pasarofça).

Kritik Olaylar

  • Edirne Olayı (1703): II. Mustafa indirildi, III. Ahmet tahta geçti.
  • Prut Antlaşması (1711): Rusya'ya karşı zafer. Azak kalesi geri alındı. Ümitler yeşerdi.
  • Pasarofça Antlaşması (1718): Avusturya'ya yenilgi. Batı'nın üstünlüğü kabul edildi. Lale Devri başladı.
  • Belgrad Antlaşması (1739): Batı'da imzalanan son kazançlı antlaşma. Karadeniz son kez Türk gölü sayıldı. (Fransa arabuluculuğu -> Kapitülasyonlar sürekli oldu).
  • Küçük Kaynarca (1774):
    Tarihin en ağır antlaşmalarından biri.
    • Kırım bağımsız oldu (Halkı Müslüman ilk toprak kaybı). Halifelik siyasi güç olarak kullanıldı.
    • Rusya'ya kapitülasyon verildi.
    • Rusya Osmanlı Ortodokslarının hamisi oldu (İç işlerine müdahale).
    • Rusya Karadeniz'de donanma bulundurabilecek.
  • Yaş Antlaşması (1792): Kırım'ın Rusya'ya ait olduğu resmen kabul edildi. Dağılma başladı.

Batılılaşma Hareketleri

Lale Devri (1718-1730)

Padişah: III. Ahmet | Sadrazam: Nevşehirli Damat İbrahim | Şair: Nedim

  • İlk Türk Matbaası: İbrahim Müteferrika. (İlk eser: Vankulu Lugatı).
  • Geçici Elçilikler: Paris, Viyana (Yirmisekiz Çelebi Mehmet - Sefaretname).
  • Tulumbacılar Ocağı (İtfaiye), Çiçek aşısı, Çini/Kağıt fabrikaları.
  • Son: Patrona Halil İsyanı (Yeniliklere değil, israfa tepki).

Nizam-ı Cedit (III. Selim)

Radikal ıslahatlar. Fransa örnek alındı. Meşveret meclisi.

  • Nizam-ı Cedit Ordusu: Modern ordu (Akka'da Napolyon'u yendi - Cezzar Ahmet Paşa).
  • İrad-ı Cedit: Ordu hazinesi.
  • Daimi Elçilikler: Londra (Yusuf Agah Efendi).
  • Yerli malı teşviki.
  • Son: Kabakçı Mustafa İsyanı.
Esham Sistemi: I. Abdülhamit döneminde başlayan iç borçlanma sistemi (Hazine bonosu).

En Uzun Yüzyıl (1792-1909)

Milliyetçilik isyanları, Denge Politikası (İngiltere/Rusya arası), Hasta Adam tabiri ve Devleti Kurtarma Çabaları.

Siyasi Krizler

İsyanlar

  • Sırp İsyanı (1804): İlk isyan eden millet (Kara Yorgi). Aşamalı bağımsızlık (Bükreş -> Edirne -> Berlin).
  • Yunan (Rum) İsyanı (1820): Megali İdea. Navarin'de donanma yakıldı. 1829 Edirne Antlaşması ile ilk bağımsız olan millet.

Mısır Sorunu (Kavalalı)

Vali isyan etti. Osmanlı Rusya'dan yardım istedi ("Denize düşen yılana sarılır").
Kütahya Ant.: Valiye geniş topraklar verildi.
Hünkar İskelesi (1833): Rusya ile ittifak. Boğazlar sorunu doğdu.
Balta Limanı (1838): İngiltere ile. Osmanlı açık pazar oldu, ekonomi çöktü.

93 Harbi (1877-78)

Nene Hatun, Plevne (Gazi Osman Paşa).
Berlin Antlaşması: Sırbistan, Karadağ, Romanya bağımsız. Kars, Ardahan, Batum Rusya'ya (Elviye-i Selase). Ermeni sorunu başladı. Kıbrıs İngiltere'ye üs verildi.

Demokratikleşme Adımları

Sened-i İttifak (1808)

II. Mahmut ve Ayanlar arasında. Padişah yetkileri ilk kez kısıtlandı (Magna Carta benzeri).

II. Mahmut Devrimleri

  • Vaka-i Hayriye: Yeniçeri Ocağı kaldırıldı. Asakir-i Mansure-i Muhammediye kuruldu.
  • Yönetim: Divan kalktı -> Bakanlıklar. Muhtarlıklar. Müsadere kalktı. Pasaport.
  • Kültür: İlköğretim zorunlu (İst). Takvim-i Vakayi (Resmi gazete). Fes/Pantolon.

Tanzimat Fermanı (1839)

Abdülmecit. Gülhane Hatt-ı Hümayunu. Hukukun üstünlüğü. Eşitlik, askerlik vatan hizmeti. Anayasacılığa geçişin ilk adımı.

Islahat Fermanı (1856)

Paris Antlaşması öncesi. Gayrimüslimlere ekstra haklar (Memuriyet, Okul, Bedelli askerlik).

Meşrutiyetler (1876 / 1908)

I. Meşrutiyet: II. Abdülhamit, Jön Türkler. Kanun-i Esasi (İlk Anayasa). Halk ilk kez yönetime katıldı.
31 Mart Olayı (1909): Rejime karşı ilk isyan. Hareket Ordusu bastırdı.

Fikir Akımları

Osmanlıcılık: Din, dil, ırk ayrımı yok. (Namık Kemal). Balkan savaşlarıyla bitti.
İslamcılık: Halife etrafında birlik. (M. Akif). Araplar isyan edince bitti.
Türkçülük: Türk birliği. (Ziya Gökalp). Cumhuriyeti kuran fikir.
Batıcılık: Avrupa'yı örnek alma. (Tevfik Fikret).

Çöküş ve I. Dünya Savaşı (1909-1918)

Son toprak kayıpları ve İmparatorluğun fiilen bitişi.

Trablusgarp Savaşı (1911)

İtalya sömürge için saldırdı. Mustafa Kemal (Gazeteci Şerif) ve Enver Paşa (Kuyumcu Hamdi) gizlice gitti. Derne/Tobruk başarıları.

Uşi Antlaşması: Trablusgarp ve Bingazi İtalya'ya verildi (Kuzey Afrika bitti). 12 Ada geçici verildi.

Balkan Savaşları

I. Balkan (1912): 4 Balkan devleti saldırdı. Yenilgi. Arnavutluk bağımsız oldu (Son ayrılan Balkan ulusu). Edirne kaybedildi.

II. Balkan (1913): Balkan devletleri birbirine düştü. Osmanlı Edirne'yi geri aldı. Sınır Meriç nehri oldu.

I. Dünya Savaşı (1914-1918)

Bloklar

İttifak: Almanya, Avusturya-Macaristan, Osmanlı.

İtilaf: İngiltere, Fransa, Rusya, İtalya, ABD.

Giriş Nedeni

Alman hayranlığı, kaybedilen toprakları alma isteği. Goben ve Breslau gemilerinin Rusya'yı bombalaması.

Cephe Tür Önemli Olaylar
Kafkas Taarruz Sarıkamış faciası. M. Kemal Muş ve Bitlis'i geri aldı. Tehcir Kanunu (Ermeni göçü).
Kanal Taarruz Mısır'ı geri alma ve İngiliz sömürge yolunu kesme. Başarısız.
Çanakkale Savunma Tek başarılı cephe. Savaş 2 yıl uzadı. Rusya'ya yardım gidemedi (Çarlık yıkıldı). M. Kemal tarih sahnesine çıktı.
Irak Savunma Kut'ül Amare zaferi (Halil Paşa). Petrol bölgeleri için.
Hicaz-Yemen Savunma Fahrettin Paşa (Çöl Kaplanı). Kutsal toprakları savunma.

SON: Mondros Ateşkes Antlaşması (30 Ekim 1918)

Osmanlı Devleti fiilen sona erdi.

7. Madde: İtilaf devletleri güvenliklerini tehdit eden herhangi bir stratejik noktayı işgal edebilir. (Anadolu işgale açık hale geldi - En tehlikeli madde).

24. Madde: Vilayet-i Sitte'de karışıklık çıkarsa işgal edilecek (Ermeni devleti kurma amacı).

Devlet ve Toplum

Divan-ı Hümayun Üyeleri

  • Sadrazam: Padişahın mutlak vekili. Mührü taşır.
  • Kazasker: Adalet ve Eğitim bakanı (Kadı ve müderris atar).
  • Defterdar: Maliye bakanı. Bütçe hazırlar.
  • Nişancı: Tapu, kadastro, dış yazışmalar. Tuğra çeker.
  • Reisülküttap: Dışişleri (17. yy'dan sonra divan üyesi oldu).
  • Şeyhülislam: Fetva makamı. Protokolde sadrazama denk.

Toprak Sistemi

Miri Arazi (Devlet Malı):
1. Has: Geliri en yüksek (Padişah).
2. Zeamet: Orta gelir (Kadı, Subaşı).
3. Tımar (Dirlik): Askerlere verilir. Karşılığında "Cebelü" (atlı asker) yetiştirirler. Üretimde süreklilik ve taşra güvenliği sağlar.

Bilim, Sanat ve Ekonomi

Ekonomi Terimleri

Lonca: Esnaf örgütü.
Narh: Fiyat belirleme.
Gedik: Dükkan açma izni.
Müsadere: Mala el koyma.
İltizam: Vergi kiralama.
Öşür: Müslüman ürün vergisi.
Cizye: Gayrimüslim baş vergisi.

Bilim ve Sanat İnsanları

  • Matematik/Astronomi: Ali Kuşçu, Takiyüddin Mehmet (İlk Rasathane).
  • Coğrafya: Piri Reis (Harita), Katip Çelebi (Cihannüma), Evliya Çelebi (Seyahatname).
  • Tarih: Naima (İlk Vakanüvis), Aşıkpaşazade.
  • Mimari: Mimar Sinan (Şehzade, Süleymaniye, Selimiye).
  • Sanat: Levni (Minyatür), Itri (Müzik).

Dev Osmanlı Tarihi Testi

Selçuklu'dan Cumhuriyet'e 100 Soruluk Dev Maraton