Merhaba, fen bilimleri dersi proje görevim için gökyüzündeki en parlak komşumuz olan Ay ve onun evreleri hakkında bir araştırma yaptım. Akşamları gökyüzüne baktığımızda Ay'ı hep aynı şekilde görmeyiz. Bazen incecik bir yay gibi, bazen yarım bir daire, bazen de kocaman parlak bir top gibi görünür. Ay'ın aslında kendi ışığı yoktur. Tıpkı devasa bir ayna gibi Güneş'ten aldığı ışığı bize yansıtır. Ay Dünya'nın etrafında dönerken, Güneş'in Ay'ı aydınlattığı kısım sürekli olarak değişir. Biz de Dünya'dan baktığımızda Ay'ın aydınlık kısımlarını farklı şekillerde görürüz.
Ay'ın Dünya'dan görünen bu farklı şekillerine Ay'ın evreleri adını veriyoruz. Ay, tıpkı Dünya gibi sürekli hareket halindedir. Hem kendi etrafında döner hem de Dünya'nın etrafında dolanır. Dünya'nın etrafındaki bu yolculuğu sırasında Güneş'e ve Dünya'ya olan konumu değiştiği için bizim gördüğümüz aydınlık kısımlar da değişmektedir. Bu projemde Ay'ın evrelerinin nasıl oluştuğunu kendi hazırladığım model çizimlerimle adım adım anlatacağım. Gökyüzündeki bu harika değişimi incelemek fen bilimleri dersini çok daha eğlenceli hale getiriyor.
Ay'ın dört tane ana evresi, iki tane de ara evresi vardır. Ana evreler yaklaşık birer hafta arayla gerçekleşir. İlk ana evremiz Yeni Ay evresidir. Yeni Ay evresinde Ay, Dünya ile Güneş'in arasına girer. Bu durumda Ay'ın Dünya'ya bakan yüzü Güneş'ten hiç ışık almaz ve tamamen karanlıkta kalır. Bu yüzden Yeni Ay evresinde gece gökyüzüne baktığımızda Ay'ı göremeyiz. Gökyüzü o gece Ay ışığı olmadığı için çok daha karanlık olur.
Yeni Ay'dan yaklaşık bir hafta sonra İlk Dördün evresi gerçekleşir. Ay Dünya etrafında dönerken yavaş yavaş aydınlanmaya başlar. Dünya'dan baktığımızda Ay'ın sağ tarafını aydınlık, sol tarafını karanlık görürüz. Aydınlık kısım düzgün bir yarım daire şeklindedir ve tıpkı büyük bir "D" harfine benzer. Bu evrede Ay gökyüzünde çok net ve parlak bir şekilde görünmeye başlar. Gökyüzündeki bu D harfini gördüğümde artık Ay'ın İlk Dördün evresinde olduğunu hemen anlıyorum.
İlk Dördün evresinden yaklaşık bir hafta sonra Dolunay evresi meydana gelir. Bu evrede Dünya, Güneş ile Ay'ın arasına girer. Ay'ın Dünya'ya bakan yüzü Güneş'ten gelen ışığı tam olarak alır. Böylece gece gökyüzünde Ay'ı kocaman, parlak ve kusursuz yuvarlak bir tepsi gibi görürüz. Gökyüzünün en aydınlık olduğu zamanlar Dolunay zamanlarıdır. Dolunay gecelerinde etrafımız Ay'ın yansıttığı bu güçlü ışıkla aydınlanır ve gölgelerimiz bile çok net bir şekilde ortaya çıkar.
Dolunaydan yaklaşık bir hafta sonra ise ana evrelerin sonuncusu olan Son Dördün evresi oluşur. Ay yörüngesinde ilerlemeye devam ettikçe aydınlık kısmı yavaş yavaş küçülmeye başlar. Bu sefer Ay'ın sol tarafı aydınlanırken sağ tarafı karanlıkta kalır. Dünya'dan baktığımızda Ay'ı ters bir "D" harfi şeklinde görürüz. Tıpkı İlk Dördün evresindeki gibi yarım bir daire şeklindedir ama bu kez aydınlık olan taraf tam zıttıdır. Son Dördün evresinden bir hafta sonra Ay yeniden Yeni Ay evresine döner ve bu döngü hiç durmadan tekrarlanır.
Ana evrelerin arasında gerçekleşen ve yavaş yavaş değişimi gösteren evrelere ara evreler diyoruz. Bunlar Hilal ve Şişkin Ay evreleridir. Hilal evresi, Yeni Ay ile İlk Dördün arasında ve Son Dördün ile Yeni Ay arasında görülür. Ay incecik, kavisli bir yay veya "C" harfi gibi görünür. Şişkin Ay evresi ise İlk Dördün ile Dolunay arasında ve Dolunay ile Son Dördün arasında gerçekleşir. Bu evrede Ay'ın yarısından fazlası aydınlıktır ama tam bir daire şeklinde de değildir. Kenarları hafif şişkin durur. Hazırladığım büyük modelde Güneş, Dünya ve Ay'ın birbirlerine göre konumlarını ve evrelerin sırasını görebilirsiniz.
Bu modele baktığımızda Güneş ışınlarının her zaman Ay'ın sağ tarafını aydınlattığını görebiliyoruz. Ancak biz Dünya'dan baktığımızda Ay'ın bize dönük olan yüzünü görürüz. Bu yüzden Yeni Ay konumundayken Dünya'dan aydınlık kısmı hiç göremeyiz. Ay Dünya'nın etrafında saat yönünün tersine doğru dolandıkça bizim gördüğümüz aydınlık alanlar genişler, Dolunayda tam yuvarlak olur ve sonra tekrar küçülmeye başlar. Bu çizim sayesinde karmaşık gibi görünen bu sistemi anlamak çok daha kolay oluyor.
Ay, Dünya etrafındaki bu dolanma hareketini ve kendi etrafındaki dönüşünü yaklaşık 27 gün 8 saatte tamamlar. Ancak evrelerin baştan sona tamamlanıp tekrar aynı evreye örneğin Yeni Ay'dan tekrar Yeni Ay'a dönmesi yaklaşık 29 buçuk gün sürer. Bu süreye bir takvim ayı diyoruz. Eski zamanlardan beri insanlar zamanı ölçmek, aylar ve yılları hesaplamak için Ay'ın gökyüzündeki bu düzenli hareketlerini kullanmışlar ve ay takvimlerini oluşturmuşlardır. Yani gökyüzüne bakarak zamanı hesaplamayı başarmışlardır.
Gökyüzünü incelemek ve Ay'ın her gece nasıl yavaş yavaş şekil değiştirdiğini gözlemlemek çok eğlenceli bir deneyim. Fen bilimleri dersinde öğrendiğim bu evreler sayesinde artık gece gökyüzüne baktığımda Ay'ın hangi evrede olduğunu anlayabiliyorum. Hatta bir sonraki hafta gökyüzünde Ay'ın nasıl bir şekil alacağını doğru bir şekilde tahmin edebiliyorum. Sadece parlak bir taş parçası olan Ay'ın, Güneş ve Dünya ile yaptığı bu kusursuz dans beni gerçekten büyülüyor.
Gökyüzünün bu harika düzeni doğaya ve bilime olan merakımı çok fazla artırıyor. Evrendeki her şeyin nasıl birbiriyle bağlantılı çalıştığını öğrenmek paha biçilemez bir duygu. Umarım hazırladığım bu görseller ve açıklamalar Ay'ın evrelerini anlamak isteyen herkes için faydalı bir kaynak olur. Gökyüzüne her baktığımızda orada bizi bekleyen yepyeni bir bilimsel gerçek olduğunu bilmek çok heyecan verici.